تبلیغات
بصیرت و صبر - رهبری و مدیریت راهبردی علم‌

بازدید : مرتبه
تاریخ : سه شنبه 3 فروردین 1389
رهبری و مدیریت راهبردی علم‌
كسانی كه در عرصه مراودات حوزه و دانشگاه ورودی دارند با نام حمید پارسانیا آشنا هستند، وی از جمله حوزویانی است كه درس‌های دانشگاهی را فرا گرفته و در وادی بررسی مقولاتی چون اسلام و غرب، تحقیقات و تتبعات مهمی داشته است. او از جمله پژوهشگرانی است كه نامه‌ای در دفاع از آزاداندیشی خطاب به رهبر انقلاب نگاشته‌اند
رهبری و مدیریت راهبردی علم‌
كسانی كه در عرصه مراودات حوزه و دانشگاه ورودی دارند با نام حمید پارسانیا آشنا هستند، وی از جمله حوزویانی است كه درس‌های دانشگاهی را فرا گرفته و در وادی بررسی مقولاتی چون اسلام و غرب، تحقیقات و تتبعات مهمی داشته است. او از جمله پژوهشگرانی است كه نامه‌ای در دفاع از آزاداندیشی خطاب به رهبر انقلاب نگاشته‌اند.

 علم در دنیای امروز به صورت یك كالای اجتماعی دیده می‌شود كه در بازارهای اقتصادی، سیاسی و نظامی نقش راهبردی و استراتژیك نیز پیدا می‌كند، علم با معنای توسعه نیز قرین دانسته می‌شود.

این برداشت از علم محصول عقلانیت مدرن است كه همان عقلانیت ابزاری است. علم در این معنا ابزار تسلط بر طبیعت، لازمه توسعه طبیعی و دنیوی، كنترل‌كننده فرآیندهای اجتماعی، سیاسی و حتی فرهنگی است و این معنای از علم، خالی از ارزش‌های مدرن و ایدئولوژی‌های مربوط به آن زمینه و  نسبت آن مهم با ارزش‌ها، عقاید و ایدئولوژی‌های ملازم با آن به این صورت است كه در چارچوب عقاید و ارزش‌های حاكم بر خود شكل می‌گیرد یا آن كه در خدمت آنها عمل می‌كند بی آن كه توان داوری نسبت به آنچه را كه بر آن حكم می‌راند،
داشته باشد.

معنای مدرن علم گرچه مدت مدیدی كوشید خود را گسسته از هنجارها ، ارزش‌ها و عقاید بنمایاند، ولكن در خدمت ایدئولوژی‌هایی است كه به صورت كاربست‌های درونی یا اهداف برونی قائد و سائق آن هستند.

جمهوری اسلامی ایران اگر بتواند در تولید این معنا از علم كارآمد و توانمند باشد، به یكی از مهمترین كالاهای راهبردی جهانی امروز دست یافته است و البته دستیابی به چنین كالایی نیازمند سیاست‌های راهبردی متناسب با فرد است.

توجه به نقش راهبردی علم از دوران پس از جنگ همواره مورد توجه مدیران ارشد بوده و نظام آموزشی جامعه ایران براساس همین توجهات در برخی عرصه‌های جهانی راهبردی علم مدرن نظیر فناوری هسته‌ای كارنامه موفقی نیز داشته است.

برنامه چهارم توسعه حضور نگاه فوق را به علم بخوبی نشان می‌دهد. فصل چهارم برنامه مربوط به علم است و عنوان توسعه دانایی‌محور دارد. ‌این عنوان بخوبی نشان می‌دهد كه برنامه‌ریزان دقیقاً به معنای مدرن علم توجه داشته‌اند و آن را همان كیمیای توسعه مدرن دانسته و به همین دلیل نام توسعه را بر جبین آن نگاشته‌اند.

جمهوری اسلامی ایران اگر در تولید این علم نتواند موفق شود در نظام جهانی موجود به صورت كشوری حاشیه‌ای خواهد ماند و اگر بتواند موفق شود، به مركز نزدیك خواهد شد و همان‌گونه كه در بخشی از چشم‌انداز 20 ساله جمهوری اسلامی ایران آمده است، به صورت كشوری توسعه یافته و یا فراتر از آن، یكی از قدرت‌های جهانی با قدرت تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی و یا دست‌كم قدرت چانه‌زنی بالا حضور خود را تثبیت خواهد كرد.

پرسش بنیادین و مهم این است كه آیا جمهوری اسلامی ایران در حركت علمی و مسیر تولید دانش خود بر سر یكی از دو راه فوق قرار دارد و رفتن در مسیر دوم، او را به اهداف انقلاب اسلامی نایل می‌گرداند و یا آن كه راه سومی نیز وجود دارد كه با متروك ماندن آن راه انقلاب از مسیر خود باز می‌ماند؟

حركت در مسیر دوم، جمهوری اسلامی را فراتر از نظام جهانی موجود نخواهد برد و آن را در ابعاد مربوط به همین جهان محصور خواهد ساخت، تصویری كه از جمهوری اسلامی ایران در این حركت نشان داده می‌شود، كشوری نظیر یكی از كشورهای اروپایی است و كم نیستند مدیرانی كه ایران آرمانی خود را به صورت یكی از آن كشورها ترسیم كرده و یا دست‌كم با یكی از كشورهای خاور دور مقایسه می‌كنند.

به نظر می‌رسد حركت دوم اگر هم به نتیجه برسد، مسائل جامعه ایران را حل نخواهد كرد، زیرا این هدف هم با قید اسلامیت جمهوری ناسازگار است و هم با هویت انقلاب اسلامی كه نظام جمهوری اسلامی را به ارمغان آورد.
راه دوم همان گونه كه بیان شد از آفاق جهان موجود كه با مركزیت فرهنگ و تمدن غرب شكل گرفته است، خارج نیست، توسعه در این مسیر صورتی سكولار، دنیوی و این جهانی دارد و برنامه‌ریزی و شتاب در مسیر آن بی‌ثمر نبوده و امكان تحقق اهداف آن وجود دارد. هر چند با سختی‌ها و دشواری‌های فراوانی نیز همراه است، زیرا همان‌گونه كه مشاهده می‌شود، رقیبان این حركت كه اهرم‌ها و ابزارهای سلطه این جهان را در دست دارند، بیكار و بدون برنامه نبوده و بلكه از انگیزه‌های كافی و قوی برای پیشگیری و بازدارندگی برخوردارند، كشوری كه برای رسیدن به اهداف مربوط به این جهان اقدامی كند، ناگزیر در چارچوب قواعد و سنت‌های مربوط به آن قرار می‌گیرد و قواعد و ساختار حاكم بر نظام جهانی موجود، با همه شواهد و دلایل خود از سختی‌ها و دشواری‌های راه دوم حكایت می‌كند.

خداوند سبحان نیز با آن كه سعی و تلاش انسان‌ها نسبت به اهداف و اغراض دنیوی و این جهانی را بی‌ثمر ندانسته است، ولی تحقق آن را برای همیشه تضمین نكرده و تنها جهد و كوشش كسانی را مشكور و نتیجه‌بخش خوانده است كه با نگاهی وسیع‌تر از زندگی این جهانی تلاش می‌كنند و با اهدافی فراتر گام برمی‌دارند.

من كان یرید العاجله عجلنا له فیها نشاء لمن ترید ثم جعلنا له جهنم یصلیها مذموما مدحورا و من اراد الاخره و سعی لها و هو مؤمن فاولئك سعیهم مشكورا. (اسرا/ آیات 19 تا 18)‌

هركس فقط دنیای زودگذر و این جهان را می‌خواهد، ما آنچه را كه مشیت‌مان اقتضاء ‌كند، برای هركس بخواهیم شتابان می‌دهیم، سپس جهنم را برای او قرار می‌دهیم، در حالی كه نكوهیده و رانده شده به آن وارد می‌شود.

خداوند سبحان در این بخش، رسیدن به هر آنچه را كه اهل دنیا می‌خواهند، وعده نمی‌دهد ضمن آن كه رسیدن به همه آن را نیز نفی نمی‌كند؛ بلكه بخشی از آن را مطابق مشیت خود، برای بعضی از آنان وعده می‌دهد؛ ولی در آیه بعد، سعی مومنان را كه با اهدافی اخروی اقدام می‌كنند، به طور مطلق مشكور می‌خواند و می‌فرماید: هركس آخرت را بخواهد و برای آن كوشش كند؛ در حالی كه ایمان داشته باشد، پس سعی او مشكور است.

توسعه اگر بر مبنای اهداف معنوی و الهی شكل بگیرد و در چارچوب عقلانیت مدرن صورتی صرفا این جهانی و دنیوی داشته است، همان گونه كه بیان شد، با اسلامیت جمهوری و با اهداف انقلاب ایران ناسازگار است و این ناسازگاری از جمله موانع درونی است كه در كنار موانع بیرونی و جهانی آن قرار می‌گیرد، چه این كه توسعه مدرن بدون بسترهای فرهنگی و تاریخی آن، تحقق‌پذیر نیست و جامعه‌ای كه از یك فرهنگ و تاریخ معنوی و دنیوی برخوردار است، با مدیریت مكانیكی و انضمانی نمی‌تواند به سوی اهداف دنیوی توسعه، سبقت و شتاب گیرد.

انقلاب اسلامی ایران، كانون عصیان تمدنی امت اسلام در قبال سلطه دنیای غرب بر مقدرات جهانی اسلام بوده و به همین دلیل بسرعت با ظرفیت‌های دینی دنیای اسلام و بلكه با نیازهای معنوی و دینی جهانی معاصر پیوند خورده و‌ آرایش جهانی را كه در پوشش تمدن و فرهنگ سكولار غرب به صورت بلوك شرق و غرب قطب‌بندی می‌شد، به سوی قطب‌بندی نوین تمدنی درهم ریخت و اهداف این انقلاب چیزی نیست كه با عقلانیت علم و مدیریت راهبردی ناظر به دنیای موجود تامین شود.

معرفت و آگاهی عنصرمحوری و بنیادین هر فرهنگ و تمدن است و هر تمدنی بر مدار معرفت و آگاهی مناسب و همسطح خود سازمان و تحقق می‌یابد و انقلاب اسلامی كه از زمینه‌های معرفتی اسلامی و حافظه تاریخی و بلكه امدادهای معنوی و ظرفیت‌های روحی و فطری انسانی بهره می‌برد، در استقرار و تداوم خود، نیازمند بازتولید و گسترش نظام معرفتی، عقلی و علمی مربوط به خود است.

انقلابی كه اهداف فرهنگی و تمدنی نوینی را تعقیب می‌كند؛ جایگاه مطلوب خود را بیرون از مركز یا حاشیه فرهنگ و تمدن رقیب جستجو می‌كند. این انقلاب به دنبال آن است كه جهانی را به وجود آورد كه در آن بتواند دست‌كم در كنار رقیب فرهنگی و تمدنی خویش، از حق حیات و زندگی برخوردار باشد. انقلاب اسلامی ایران به دلیل هویت تمدنی خود در همه ابعاد سیاسی، اقتصادی و نظامی و از جمله در مسیر علمی رویكردی تمدنی دارد و به همین دلیل جمهوری اسلامی ایرانی كه مولود این انقلاب است، مدیریت راهبردی علم و دانش خود را در قلمرو یكی از دو راهی كه در حاشیه  و مركز فرهنگ و تمدن غرب سازمان می‌یابد نمی‌تواند قرار دهد، بلكه این مدیریت با رویكرد تمدنی به علم باید با تكیه بر عقلانیت دینی به دنبال درهم شكستن مرزهای دانش و مسلط بر جهان امروز بوده و با اعتماد به الهیات و متافیزیك اسلامی، افق‌های نوین معرفت و علم را بگشاید.

راه سومی را كه انقلاب اسلامی فراروی حركت علمی قرار می‌دهد، راهی است كه ضمن نظر و گفتگو با حركت علمی رقیب تمدنی خود ریشه در سرمایه علمی دنیای اسلام داشته و از ذخایر عظیم نقلی و عقلی، تفسیری، حدیثی، كلامی، فلسفی و عرفانی آن بهره ‌برده و به همین دلیل این راه از مسیر تعامل فعال دو نهاد علمی موجود یعنی حوزه و دانشگاه عبور می‌كند. حوزه‌های علمیه مهم‌ترین مسیر ارتباط با ذخایر علمی تمدن اسلامی است و دانشگاه‌ها در شرایط فعلی وسیع‌ترین عرصه عرضه دانش تمدنی رقیب هستند.

راه سوم كه تامین كننده اهداف انقلاب اسلامی  و تضمین‌كننده اسلامیت جمهوری است  با عبور از مرزهای حركت دوم و گام گذاردن در مسیر توسعه دینی، سیاست‌های اصلی خود را متوجه تعامل فعال دو نهاد علمی حوزه و دانشگاه كند و مسوولیت این مدیریت متوجه مدیران ارشد نظام و مسوولان برنامه‌های جمهوری اسلامی، شورای انقلاب فرهنگی و رهبری انقلاب است.

3 دهه نخست انقلاب نشان‌دهنده توجه شایسته رهبری در عالی‌ترین سطح مدیریت به معضل و مساله محوری علم بوده است، امام خمینی در دهه نخست انقلاب بخش قابل‌توجهی از هشدارها و تاكیدات خود را متوجه حوزه و دانشگاه و كیفیت تعامل و وحدت آن دو نمودند، تاسیس شورای عالی انقلاب فرهنگی و تفویض برخی اختیارات ویژه رهبری به این شورا، نمونه‌ای از اهتمام ایشان به این مساله است نظام علمی كشور و مسائل مربوط به دانشگاه و حوزه در وصیت‌نامه سیاسی  الهی امام خمینی نیز از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، ایشان در متن وصیت‌نامه دو بار به این امر مهم پرداخته و به این ترتیب تاكید مضاعف بر آن می‌نمایند.

رهبر معظم انقلاب نیز در دو دهه رهبری با تاكید بر تعامل حوزه و دانشگاه و تایید و تقویت جایگاه شورای انقلاب فرهنگی و تصریح بر ضرورت گشودن مرزهای دانش و علم و تعقیب و پیگیری نسبت به نهضت نرم‌افزاری تولید علم، كارنامه درخشانی را در تداوم  حركت امام به جای گذارده‌اند، ولكن به رغم تولیدات و حركت‌های علمی‌ای كه در جهت تحقق آرمان‌های علمی انقلاب در دو محیط حوزه و دانشگاه،‌ صورت گرفته، مدیریت راهبردی علم هنوز نتوانسته است تكوین علم تمدنی دنیای اسلام را تدوین كند.

برنامه چهارم توسعه نشان داد كه نگاه مدیران ارشد نظام به مساله علم بیشتر در مسیر و حركت دوم قرار دارد، یعنی نگاه غالب به مدیریت علمی كشور حركت از ناحیه پیرامونی علم مدرن به ناحیه مركزی آن است. و به همین دلیل برنامه‌های علمی جمهوری اسلامی ایران فارغ از هویت تمدنی علم و معرفت با رویكردی فناورانه،‌ اغلب ناظر به ابعاد سخت‌افزاری و توسعه كمی مراكز دانشگاهی بوده است.

غفلت مدیران ارشد از اهداف علمی انقلاب اسلامی ایران دلایل تاریخی، فرهنگی و اجتماعی خاصی دارد كه در جای خود باید به بحث گذارده شود و لكن پیامد این مساله موجب شده است تا توجهات و پیگیری‌های رهبری انقلاب در مدت سه دهه بیشتر هزینه فرهنگ‌سازی نسبت به ضرورت مدیریت راهبردی برای تكوین علم و دانش تمدنی اسلام شود و در حد بازتاب و انعكاس تمنیات انقلاب باقی بماند و در نتیجه تحركات جامعه علمی در دو بخش دانشگاه و حوزه تاثیر از سازماندهی و مدیریت متناسب با خود محروم بماند.

حمید پارسانیا




برچسب ها: رهبری و مدیریت راهبردی علم‌، بصیرت و صبر،
ارسال توسط سین.راد
آرشیو مطالب
نظر سنجی
من چقدر باحالم؟





صفحات جانبی
پیوند های روزانه
امکانات جانبی
blogskin
عضویت در خبرنامه





Powered by WebGozar