تبلیغات
بصیرت و صبر - یك كتاب در یك مقاله‌ تجربه‌كارآمدی حكومت ولایی‌

بازدید : مرتبه
تاریخ : جمعه 28 اسفند 1388
یك كتاب در یك مقاله‌
تجربه‌كارآمدی حكومت ولایی‌
آنچه می‌خوانید؛ چكیده‌ای از كتاب «تجربه كارآمدی حكومت ولایی» نوشته محقق ارجمند حجت‌الاسلام والمسلمین آقای علی ذوعلم است. این مختصر نوشته، خوانندگان گرامی را از مطالعه اصل كتاب بی‌نیاز نمی‌سازد، اما تلاشی است برای معرفی یك كتاب در یك مقاله؛ با این امید كه مفید افتد.
یك كتاب در یك مقاله‌
تجربه‌كارآمدی حكومت ولایی‌
آنچه می‌خوانید؛ چكیده‌ای از كتاب «تجربه كارآمدی حكومت ولایی» نوشته محقق ارجمند حجت‌الاسلام والمسلمین آقای علی ذوعلم است. این مختصر نوشته، خوانندگان گرامی را از مطالعه اصل كتاب بی‌نیاز نمی‌سازد، اما تلاشی است برای معرفی یك كتاب در یك مقاله؛ با این امید كه مفید افتد.

از گذشته‌های دور كه متفكران و اندیشه‌ورزان جامعه بشری درباره انواع نظام‌های حكومتی به بحث، نقد و تحلیل پرداخته‌اند تا امروز، نظام سیاسی در هر جامعه، مهم‌ترین و برجسته‌ترین موضوع اجتماعی است كه توجه نخبگان و گروه‌های فعال اجتماعی را به خود جلب می‌كند. در دوران جدید به دلیل گستردگی و عمق تاثیرات نظام حكومتی بر سرشت و سرنوشت جامعه و وابستگی شدید و اجتناب‌ناپذیر سعادت، رفاه و امنیت امروز و فردای اقشار و آحاد جامعه به نوع ساختار و شیوه‌های حكومتی، این موضوع در راس مباحث اجتماعی جای گرفته، همچنین شاخه‌های مختلفی از علوم انسانی را به خود اختصاص داده است.

بی‌تردید میان صحت و اتقان یك اندیشه و نظریه سیاسی و كارآمدی نظام سیاسی برآمده از آن در پاسخگویی به مسائل موجود و مشكلات جامعه، ارتباط مستقیمی برقرار است.

حجت‌الاسلام والمسلمین آقای علی ذوعلم، عضو شورای علمی گروه مطالعات انقلاب اسلامی در این اثر ارزشمند به دنبال مطالعه و بررسی این سوال عمده است كه آیا این سیستم كه در آن، ولی‌فقیه رئیس كشور و مقام اول رسمی است، در طول 25 سال پس از پیروزی انقلاب، چگونه و به چه میزان توانسته است به این اهداف و آرمان‌ها دست یابد؟ از این طریق، نقش مثبت و احیانا منفی نهاد ولایت فقیه و شخص رهبری در كارآمدی و ناكارآمدی نظام جمهوری اسلامی ارزیابی می‌شود.

بی‌شك این اثر می‌تواند برای محققان و دانش‌پژوهان علوم اجتماعی، مفید و قابل استفاده باشد.

نویسنده اثر درباره چگونگی شكل‌گیری و مباحث آن می‌نویسد: «مبدا و جرقه موضوع این پژوهش، مقاله كوتاهی بود كه در سال 1378 نگاشته شد و به نام كارنامه 20 ساله انتشار یافت. ولی برای بسط و تعمیق آن، از 2 سال پیش، كار این تحقیق آغاز شد و سال 1383، سالی كه به عنوان سال پاسخگویی دستگاه‌ها و مسوولان و نقد و ارزیابی عملكرد آنان نام گرفته بود، به پایان رسید. قرابت موضوع این اثر با عنوان این سال از سر حسن اتفاقی است كه باید به فال نیك گرفته شود؛ چرا كه این اثر به نوبه خود می‌تواند سرفصل‌های اصلی كارنامه رهبری ولایی در دوران پس از پیروزی انقلاب تلقی گردد و برای توفیق و حقانیت ساختار نظام جمهوری اسلامی  كه امتیاز اصلی و برجسته آن با استناد به منابع اصیل اسلامی در عنصر ولایت فقیه به عنوان تكیه‌گاه و ضامن اصلی مردمسالاری دینی است  دلیلی عینی و آشكار شمرده شود.»

نویسنده درباره مباحث كتاب می‌گوید: مباحثی كه در بخش نخست این تحقیق مطرح شده، می‌تواند به منظور تعریف چارچوب مناسب برای نقد و ارزیابی عملكرد دستگاه‌ها و نهادهای كلان كشور و تبیین و تعیین شاخص‌ها و ملاك‌های مورد نیاز به كار آید.

این تحقیق در 3 بخش سامان یافته است:بخش اول به مباحث نظری در باب نقش و جایگاه رهبری ولایی و وظایف و اختیارات او در فلسفه سیاسی اسلام و نیز در قانون اساسی و بررسی مقوله كارآمدی و شاخص‌های آن برای سنجش میزان كارآمدی عنصر ولایت فقیه در نظام جمهوری اسلامی پرداخته و این مباحث را در 5 فصل مطرح كرده است.

البته این بخش تمهیدی است برای بخش دوم كه اگر چه حاوی نكات و یافته‌های تازه‌ای در موضوعات مطرح شده است، ولی برای این تحقیق جنبه مقدمه‌ای داشته است. بخش دوم به بررسی‌های عینی و تجربی پرداخته و به طور مصداقی، كارآمدی و نقش عنصر ولایت فقیه در طول دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی را با استناد به نمونه‌ها و موارد عینی تبیین و ارزیابی كرده است. این بخش نیز در 6 فصل سامان یافته است.
بخش سوم به اشكالات و راهكارها اختصاص داده شده است.

بی‌سابقه بودن نظام مبتنی بر رهبری ولایی، نقدها و نقض‌هایی كه در كاركرد آن مطرح شده، قسمتی از مباحث این بخش را تشكیل می‌دهد. در یك فصل مستقل، با توجه به نتایج بخش دوم و با تامل و بررسی این نقدها و نقض‌ها، راهكارهایی برای ارتقای كارآمدی رهبری ولایی ارائه شده است.

در این تحقیق، این پرسش درباره ولایت فقیه مطرح است كه: «صرفنظر از مباحث نظری درباره ولایت‌فقیه و به فرض این‌كه هیچ دلیل یا رهنمود عقلی و نقلی برای اثبات این نظریه نداشتیم و با این فرض كه این عنصر در نظام سیاسی و قانون اساسی جمهوری اسلامی، تنها حاصل اندیشه و ابتكار تدوین‌كنندگان قانون اساسی بوده است، آیا در طول سال‌ها پس از پیروزی انقلاب، از كارآمدی لازم برخوردار بوده یا خیر؟»

این تحقیق درصدد اثبات این فرضیه است كه: «علی‌رغم كاستی‌ها و ناكامی‌هایی كه نظام جمهوری اسلامی ایران برای نیل به اهداف آرمانی و كلان خود داشته است، و با توجه به مجموعه شرایط،‌ امكانات و محدودیت‌ها و با ملاحظه تفاوت در میزان كارآمدی عناصر و نهادهای مختلف نظام، عنصر رهبری ولایی و نهاد ولایت‌فقیه در این مجموعه، از كارآمدی قابل قبول و بسیار موثری برخوردار بوده و همین كارآمدی  علاوه بر ادله نظری  خود دلیلی بر درستی ساختاری است كه خبرگان منتخب ملت در تدوین قانون اساسی طراحی و تصویب كرده‌اند.

نویسنده معتقد است روش تحقیق به منظور اثبات  فرضیه فوق، همچون هر مقوله جامعه‌شناختی دیگری، بر مشاهده مبتنی است و بنا به اقتضای این تحقیق، روش مشاهده‌ای كنترل‌ نشده با رعایت چندبعدنگری باید به كار گرفته می‌شد و نیز باید مراقبت كافی به عمل می‌آمد كه استنباط‌ها و نتیجه‌گیری‌ها، متكی بر داده‌ها و مستندات قابل قبول باشد. گرچه نمی‌توان دخالت دیدگاه‌های مشاهده‌گر و محقق را در این استنباط‌ها به صفر رساند، ولی تلاش می‌شود با استناد به آنچه عینا در جامعه ما برای اهل‌نظر و تامل، مشهور بوده است، این دخالت تا حد ممكن كاهش یابد.

مقدمه كتاب با این جمعبندی، استدلال خود را به پایان می‌برد كه:

«به هر حال كسانی كه با اعتقاد به اصول و مبانی اسلامی به انتقاد از نظریه ولایت‌فقیه پرداخته و به گمان خود، استدلال‌های كلامی و فقهی این اصل را قابل مناقشه دانسته‌اند،‌ هرگز مدعی نشده‌اند كه این نظریه خلاف شرع است و مخالفت و مبارزه با آن واجب می‌باشد، بلكه حداكثر ادعایشان این است كه این نظریه مورد اجماع همه فقها نبوده و به عنوان یك امر واجب شرعی اجماعی، تلقی نمی‌شود». ]عبدالله جوادی آملی، ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت، صص 406405]

صرف‌نظر از نقد این ادعا و به فرض قبول چنین نتیجه‌ای، آیا نظریه بدیلی ارائه شده است كه متكی بر مأخذ و منابع دینی بوده و با ولایت‌فقیه تعارض داشته باشد؟ تامل در استدلال‌ها و آثار این گروه، نشان می‌دهد كه به نظر آنان امر حكومت و یا ساختار آن در زمان غیبت معصوم(ع) به عهده خود مردم نهاده شده و شرایط یا ضوابطی فراتر از آنچه عقلا و نخبگان جامعه تشخیص می‌دهند، از دیدگاه اسلام تعیین شده است. [ر.ك: محسن كدیور، حكومت ولایی].
اگر چنین است، بنابر این شرعا منعی وجود ندارد كه نخبگان جامعه به عنوان خبرگان منتخب مردم در زمینه تدوین قانون اساسی، نظام سیاسی‌‌ای را طراحی كنند كه در آن عنصر ولایت فقیه وجود داشته باشد و به منظور تامین مصالح جامعه، شرایطی را برای راس هرم قدرت سیاسی، لحاظ كنند. این گروه باید به این پرسش پاسخ دهند؛ آیا نظریه جایگزین و بدیلی  كه كارآمدی و كارسازی آن برای سعادت و رشد همه‌جانبه جامعه بیش از ولایت‌فقیه باشد  سراغ دارند كه ارائه كنند یا نه؟

بنابر این برای این گروه هم بحث اصلی، حداكثر مساله كارآمدی است نه مبانی نظری و مناقشات كلامی و فقهی.
به بیان دیگر، مناقشه و خدشه در مبانی و منابع ولایت‌فقیه، حداكثر نتیجه می‌دهد كه این اصل، به عنوان یك اصل واجب شرعی مورد اجماع همه فقها ثابت نمی‌شود، ولی گنجاندن آن را توسط نخبگان منتخب ملت در قانون اساسی و نظام سیاسی، ممنوع غیرشرعی نمی‌سازد. بنابراین اگر وجود این اصل منشا افزایش كارآمدی نظام سیاسی بوده است، چرا آن را تحكیم و تقویت ننماییم و از این عنصر برای سعادت جامعه استفاده نكنیم؟ چرا این عنصر را كه  به فرض  تنها حاصل ابتكار نخبگان ایران اسلامی است، به سایر جوامع عرضه نكنیم؟ چرا در طراحی نظام سیاسی، مقلدانه و چشم و گوش بسته، خود را تنها به تجربیات و قواعد دیگران پایبند كنیم؟ چه لزومی دارد كه چون غربی‌ها چنان كردند ما نیز چنان كنیم؟ آیا نخبگان و فرهیختگان منتخب ملت ما حق نداشته و ندارند كه نظام سیاسی‌ای طراحی كنند كه هم از تجربیات دیگران و هم از ابتكارات خود  متناسب با نیازها و اقتضائات فرهنگی و اجتماعی بومی  در آن بهره گرفته باشند؟

بنابراین بررسی و درك توفیق عنصر «ولایت فقیه» در نظام جمهوری اسلامی و تاثیر این عنصر در تحقق اهداف و مقاصد ملی ، باید این گروه را متقاعد سازد كه لااقل به عنوان یك ایرانی وطن‌دوست و دلسوز برای مردم و میهن، از این نظام حمایت و آن را تقویت كنند. علاوه بر این كه این الگو به استناد توفیق و كارآمدی آن در ایران، برای سایر كشورها و جوامع اسلامی  و حتی جوامع غیراسلامی پایبند به ارزش‌ها و باورهای معنوی و الهی  می‌تواند كارساز باشد.

در فصل پایانی این تحقیق، نویسنده كتاب برخی راهكارها و پیشنهادها را برای ارتقای كمی و كیفی كارآمدی رهبر ولایی تقدیم كرده است. او معتقد است بخشی از این راهكارها، توجه و اقدام رهبری بزرگوار انقلاب و مسوولان محترم نهاد رهبری را می‌طلبد، بخشی دیگر نیز ناظر به وظایف و مسوولیت‌هایی است كه دیگر نهادها، مراكز، مدیران عالی و نخبگان جامعه به عهده دارند. این بخش مهم‌ترین نقدها و شبهاتی را كه اغلب به طور تلویحی در باب رهبری مطرح می‌شود، بصراحت مطرح كرده و به پاسخ و تبیین آنها  پرداخته است. همچنین برخی از مهم‌‌ترین دغدغه‌ها را بیان كرده و راهكارهایی كلی و كلان را هم در حد تشخیص نویسنده پیشنهاد كرده است. نكته پایانی و مهم از نظر نویسنده این است كه در نظام جمهوری اسلامی ایران كه مفتخر و مزین به استمرار امامت و استقرار رهبری ولایی و حاكمیت فقیه عادل است، این گونه مباحث باید فارغ از تنگ‌نظری‌ها، تعصبات و واهمه‌های بیجا و به گونه‌ای منصفانه و منطقی در فضایی صمیمی و خیرخواهانه بصراحت و با آزادی كامل توسط صاحب‌نظران و دلسوزان مطرح شود و به عنوان یكی از ویژگی‌های نظام اسلامی و مردم‌سالاری دینی به دیگر جوامع معرفی شود.

نقد، بررسی و سنجش كارآمدی نظام و عناصر آن  از جمله عنصر رهبری  قطعا براساس تحقق اهداف نظام و مقدمه‌ای لازم برای پیشرفت و تعالی جامعه است و نه تنها با اعتقاد به نظام و ارادت به رهبری منافاتی ندارد، بلكه اساسا باید مقتضای ضروری آن شمرده شود در عین حالی كه ژست‌های به ظاهر روشنفكرانه یا مقدس مآبانه نباید مانع دفاع صریح و حقیقی از نظام و رهبری باشد و نباید این گونه تلقی شود كه مقوله رهبری مصون از نظارت، نقد و ارزیابی است، چون در غیر این صورت این ظلم بزرگی به اسلام، نظام و رهبری خواهد بود.
شفافیت و برجستگی رهبری الهی در همین نكته نهفته است و جامعه ما از چنان ظرفیتی برخوردار است كه می‌تواند به داوری منصفانه‌ای در این باب بپردازد و با معرفت و ارادت عمیق‌تر، تعهد و وفاداری خود را به نظام و رهبری ابراز كند.

قطعا جامعه امروز و نسل‌های آینده ما با باور عمیق به اصول و ارزش‌های الهی و پایبندی به وظیفه و نقشی كه به عهده دارند، شاهد ظهور و بروز تجلیات عمیق‌تر و متعالی‌تر نظام رهبری ولایی خواهند بود و شیرینی مردم‌سالاری دینی را در كارآمدی منحصر به فرد آن بیش از پیش تجربه خواهند كرد. به آن امید كه این تجربه، زمینه ظهور دولت یار را فراهم كند و عدالت جهان‌گستر مهدوی را نوید دهد.... ان شاءالله.




برچسب ها: یك كتاب در یك مقاله‌ تجربه‌كارآمدی حكومت ولایی‌، بصیرت و صبر،
ارسال توسط سین.راد
آرشیو مطالب
نظر سنجی
من چقدر باحالم؟





صفحات جانبی
پیوند های روزانه
امکانات جانبی
blogskin
عضویت در خبرنامه





Powered by WebGozar